İsraf, ziyan, sıfır atık. Bunlardan hangisi kötü? Bence ziyan, yazık oluyor. İsraf? Meeeh, belki içlerindeki en iyisi.
.
Öncelikle gelsin “ben onu demiyorum” kısmı. İsraf kelimesinin İslam’da tanımı ve yeri var. Hatta oldukça önemli. Burada yaygın – halk arasındaki- kullanımdan bahsedeceğim. Dindeki karşılığını merak edenler Diyanetin İslam Ansiklopedisine bakabilir.
İkinci uyarı da “sıfır atık” lafı üzerine. Anladığım kadarıyla bu ifade markalaştırılmış, ancak bu yazıda o anlamda kullanmıyoruz. Mutfakta bu ifadenin karşılığı var. Sıfır atık yemek demek malzemenin her şeyinin, kabuğundan cücüğüne, kullanılması anlamına geliyor. Patates mi kabuğu çöpe gitmeyecek. Fine Dining denen usulün geldiği noktaya bir çeşit tepkidir (gerçi fine dining ile sıfır atığı sentezleyen lokantalar da var ama girmeyelim o konuya).
Neyse ki ziyan kelimesinin böyle bir uyarıya ihtiyacı yok.
.
İsraf’ın sözlükteki karşılığı “Gereksiz yere para, zaman, emek vb.’ni harcamak, savurganlık” demiş TDK. Ziyan için de “zarar” demiş. İsrafı konuşacağız da TDK’ göre “zarar ziyan”nın anlamı saçma bence. Zarar zarardır anlamı çıkıyor. Bence bu tanımlarda kolaya kaçılmış. Olmuyor.
Problem bizim (permakültürcülerin, üretimde olanların) döngüsel sistemlerde yaşamamız.
İşin özünde herhangi bir sistemin döngüsel olması için israf olmalı. Ekmek israf olmalı ki yemek suyuna basıp tavuklara verelim. Yemek bozulmalı ki köpeğe vermeli. Ağaçtaki elmaların bir kısmı yere dökülmeli ki zaralılarla beslenen yararlılara iş çıksın. Fabrika gibi olursa doğa kime ne iş kalıyor?
Bu tanımlar ne permakültüre uyuyor ne sürdürülebilirliğe.
Tanımları değiştirmemiz gerek.
İsraf: Herhangi bir girdinin (zaman, para, mal, ürün) niyet edilen öncelikli amaç doğrultusunda kullanılamaması, bu özelliğini kaybetmesi.
Mesela ekmek. Yemek için alıyoruz ancak tezgâhta unutmuşuz ve küflenmiş. Yemek için almıştık ancak artık yiyemeyeceğiz. İsraf oldu. Ancak (küflü) ekmeğin çöp olduğu anlamına gelmez. Tavuklara verebiliriz, kompost yapabiliriz, biyokömür bile olur. Yani halen daha bir değeri var, sadece ilk baştaki amacımızdan farklı.
Ziyan: Bir girdinin (zaman, para, mal, ürün) mümkün olan tüm görevlerini tüketmesi, yeni görev alamaması durumu. Manavdan patlıcan aldınız mesela, buzdolabında poşette unuttunuz. Çürüdü, su oldu (çok fena kokar). Tavuklara veremezsiniz, gömemezsiniz. Çöpe gidecek. Değeri kalmadı.
(Bu konuyu konuştuk, tanımlarda fikir birliği aka konsensus var)
Bu iki tanıma iki terim daha eklendi.
İsraf hiyerarşisi: Bir girdinin (zaman, para, mal, ürün) ana ve alternatif amaçlarının takip ettiği sıralama. Örnek gelsin: Diyelim restorana patatesler geldi, kabukları soyuldu ve kızartılıp satıldı. Kabukları çöpe gidecek, ziyan olacak (görevsiz kalacak). Ziyan olmaması için bir görev atamamız gerekiyor. Şayet fırına atıp 5 saat boyunca kurutup toz haline getirirseniz mutfakta kullanabileceğiniz bir ürün haline getirirsiniz (Sıfır Atık muhabbeti), ancak bu arada zaman ve elektrik harcayacaksınız. Çok elektrik harcayacaksınız. Patates kabuğunu ziyan etmeyeyim diye akla hayale gelmeyecek elektriği harcadınız, yani elektriği israf ettiniz- kabuğun kıymetinden çok daha fazla enerji harcadınız. Her görev, sıralamada ondan önce gelen görevden daha az kaynak gerektirmelidir. Tavuklara verin ya da kompost olsun. Görev veremiyorsanız çöp olsun. Hiyerarşiyi bozarsanız daha çok israfa neden olursunuz.
Kıymet bilmezlik: Herhangi bir girdiyi (zaman, para, mal, ürün) bilinçli olarak ziyan etmek, kullanılamaz hale getirmek. Bunu uzun uzun açıklamaya gerek yok herhalde. Tekstil makası aldınız ancak misafir makası soda açmakta kullanıyor, ağzını bozuyor. Artık makas olarak kullanılamaz. Canı sağ olsun ama gayet kıymet bilmez bir zatmış.
.
Döngüsel sistemlerde israfın kötü bir şey olmadığını fark edeceksiniz. Doğa döngüsel bir sistem, israf üzerine kurulu. Bir şeyin israf edilmesi onun ziyan olduğu anlamına gelmez, yeni görev atayabilir ziyan olmasını engelleyebilirsiniz. Görevleri istifleyebilirsiniz.
Doğrusal sistemlerde ise israf ile ziyan aşağı yukarı aynı anlama varıyor. Ekmek insanlar yesin diye üretildi. Küflendi => çöp. Tavuk yok ki veresin. Yeni görev atayamıyorsun.
Sıfır atık, yani mutfağa giren her şeyin kullanılması, israfsızlık demek değildir. İsraf hiyerarşisine göre her yeni görev bir öncekinden daha az (zaman, para, emek) içermelidir. Görev yükleyemiyorsanız bırakın ziyan olsun.Yapcak bir şey yok bea...