21 Kasım 2026 Cumartesi

şipşak: permakültürün sıkıntısı ne?

Permakültürden haberi olmayan birinin bu kelimeyi ilk duyduğunda kendini içinde bulduğu durumu iyice anlamak gerek. O yüzden yeni bir akım yaratalım, aynı etkiyi biz de yaşayalım.

Simbiyotik Tarım :) (Simbiyoz, ortak yaşam demek. İki canlının birbiriyle paslaşarak ya da birinin diğerini sömürerek yaşaması. Yabancı kelimelerle milleti keklemek daha rahat, ondan simbiyolandınız.)

Hayal ediverin şimdi. Instagram'da bir furya var, bir heyecan. Herkesler simbiyoz tarım yapıyor, paylaşıyor, etiketliyor. Siz de merak edip arıyorsunuz. Aklınızdaki soru: Simbiyoz tarım nedir?

    -Canlıların birbiriyle ilişkisi üzerine kurulu, biyoçeşitliliği hedefleyen adil, etik sistem tasarımıdır.

Wvovvoo! Bek şu tanıma hele! En can alıcı kelimelerin hepsi var. Kulağa hoş geldi. Peki ama ne yapıyor?

    -Tasarım yapıyoruz, sonra eğitim.

Hmm. Peki ne yapıyor?

    -Tasarım, eğitim.

10 kişiden 9'unu işte bu noktada kaybettiniz. Neyi içerdiğini söylediniz, ne yaptığını değil. Hoş kelimeler içeren bir ton laf salatası. Cevap verirken soru soranın beklentilerine hiç yer vermediniz.

.

Problemi gördünüz mü? 

. 

Konuya balıklamasına dalalım.

Herhangi bir akımın karşılaması gereken iki beklenti var. İlki, fikrî olarak neler sunduğu. Bunu anlamak için eski siyasi partilerin isimlerine dikkat edin. AKP – Adalet ve Kalkınma Partisi. Adalet diyor, bir de kalkınma. CHP – Cumhuriyet Halk Partisi. Cumhuriyetin temel kurallarına bağlıyız diyor, halkçıyız diyor...

Bu parti isimlerini duyduğunuz vakit partilerin önceliklerinin ne olduğunu isimlerinden doğrudan okuyabiliyorsunuz. Yapıyorlar mı… O ayrı bir konu. Ancak daha isminden "Biz buyuz, bizim önceliğimiz bu." diye anlıyorsunuz. Ne yapıyoruz, hedefimiz ne, önceliğimiz ne? Bu konularda kesinlikle soru işareti olmamalı. Merak edenin zihninde fikirleriniz çok net bir şekilde canlanmalı, beklentilerine karşılık sunmalı. Onun yerine kimsenin anlamayacağı muğlak ifadeler olursa akım hız kaybeder. Hız kaybeden akım ölür.

Diğer beklenti, para! Akımların hızlarını koruması için bilinmesi lazım, hız kazanması lazım, ekip lazım… Bütün bunlar için de para lazım. Parti üyeliği harcıyla bunu çözemezsiniz, yetmez. Adalet isteyene adalet vereceğiz ancak parayla… O da olmaz. Bu problem, para beklentisini diğer beklentilerden ayırarak çözülmüş. Bir tek bizde değil, tüm dünyada. Kimi ülkelerde partiye yakınsanız işleriniz hallolur yoluna gidilmiş, kiminde rant. Kimi ülkelerde de her ikisi. Kiminde partiler safi bu beklentiye hizmet eden örgütlere dönüşüyor filan falan.

Konudan kopmayalım. Konumuz permakültür. Bu da şipşak yazı. Bodoslama yazıyorum.

.

Eğitimlerde permakültür size ne vadediyor? O kadar uluslararası PDC bitirdim. Bu konuda bir çıtım ukalalık yapabilirim herhalde. Hepsinde iki ana başlık var. Biri tasarımcı olmak, diğeri eğitim. Permakültür tasarımcısı olursunuz diyorlar. Dilerseniz eğitmeni olursunuz diyorlar.

Peki diğer beklenti? Siyasette diğer beklentilerden ayrılan para konusu, permakültürde ayrılmamış. Bu ana damarlardan para kazanacaksınız diyor. İş tasarım yapıp para kazanmaya ya da eğitim verip para kazanmaya geliyor. İşte bu göz ardı edemeyeceğiniz bir problem.

Açayım.

.

Öncelikle maalesef herkes tasarım yapamaz. Ufak bir sandalye tasarımını belki yetenekli bir iki kişi yapabilir ancak sistem tasarımı başka bir şey. Birbiriyle alakalı, alakasız onlarca konuda bilgi sahibi olmanız gerekiyor. Yetkili olmak yeterli değil, tasarım için etkin olmak gerekiyor (halk ağzıyla dibine kadar bilmeniz gerekiyor).

PDC'lerde herkesi "Abi siz tasarımcı oldunuz, gidin tasarlayın." diye gaza getirip salıyorlar. Sonrası malum.

Tasarım ve diğer beklenti –para– konusuna gelecek olursak, o da faul. Tasarımda para yok, rant yok. Valla. Şaka etmiyorum. Sistem tasarımı yapanlara (hastanedir, STK projesidir, köprüdür, üniversitedir) Türkçede tasarımcı denmez, projeci denir. Proje koordinatörü denir, proje sorumlusu, statikçi denir. Bir şeyler derler ama nedense tasarımcı denmiyor bu ülkede. Bizim insanımız İtalya'dan özel mermer getirtir, en pahalı banyo malzemelerini satın alır ama mimara para vermez. Sonra iki büklüm oturur helaya, banyonun suyu salona gider… En büyük köprülerin projesini yaparsın ama yeni mezuna yaptırırsın projeyi… En ucuz o diye. Projecilikte para yok. Konu sadece inşaatta tıkalı değil. STK'ların ekoloji merkezleri ya da projeleri için proje koordinatörlerine layık gördükleri ücretlere hele bi bakın. Gerçekten üzücü.

Projeden geçimini sağlayamayanlar eğitime kayıyor. Peki eğitimde durum nasıl?

.

İlk paragrafa geri dönelim. Permakültür kelimesini tekrar unutalım. Farz-ı misal, Simbiyotik Tasarım eğitmeni oldunuz. Eğittiğiniz öğrenciler de eğitmen oluyor. Herkes birbirini eğitiyor ama kimse somut bir şeyler yapmıyor. Tanım güzel, fikir ilginizi çekiyor ancak sonuç piramit gibi, bir çeşit saadet zinciri. Aynı eğitimleri döndüre döndüre sunuyorlar. "Wooow, bunu mu aldınız? Hadi buyurun bir tık daha ötesi." "Wooo, permakültürcü mü oldunuz? Peki kompost eğitmeni olmak ister misiniz?" "Kompost mu? Daha iyi kompost nasıl yapılır? Hadi gelin eğitimimize." "Fraktal kompost, hadi gelin, sıra onun eğitiminde." Bitmiyor.

Geçen sene Geoff'a bu soruları sordum. "Para konusunu eğitimden ayırmak doğru olmaz mı?"ya getirdim sözü, "Tarımsal üretimin ana damar olması gerekmiyor mu?" dedim. Üretmek zor, dedi. Çok zor, uğraşma, dedi. İyi de Geoff beni eğitiyor, ben sizi eğitiyorum, o onu eğitiyor. Eee?

Yurt dışında eğitimlerde sizi yolunacak kaz gibi görüyorlar. Mesela bu aralar syntropic food forest mevzusu revaçta. Wooo, eğitimler açılıyor. Konuyu kendiniz mi öğrenmek istiyorsunuz? Eğitmenlerimiz sizi hemen alacak, yıllık bin dolar bir ücreti var. (https://www.skool.com/food-forest-fellowship/about?ref=790d8683ab5f4d30af2945de1f8040cb) Slovenyaya mı ne geleceklermiş, eğitim vereceklermiş. Çok iyiii.

Kimse kusura bakmasın ama kıçımın kenarı. Ya da popüler ifadelerle "Ahmeeeet, Ahmet düşme haa."

Türkiye'ye permakültür geleli 15 seneyi geçti. Eğitimler açıldı, eğitmenlik eğitimleri açıldı. Öbür eğitimler açıldı. Onlar bunlar. Dizleri toprak görmemiş insanlar eğitmen oldu. Eee? Neredeyiz şimdi? Belki daha önemlisi, o ilk tayfa nerede şimdi? Somut ne çıkardılar da kayboldular?

.

Permakültürün ikinci neslinin bu sorulara cevap vermesi gerekiyordu. Yapmadılar. Üçüncü nesile geçiyor, belki de sonu olacak.

.

Kirpi'nin bu probleme verdiğim cevabını biliyorsunuz. Düşe kalka ama somut çözümlerle ilerlemeye çalışıyorum. Merak edenler aletlere, tarlalara, mineral dengelemesi hesap programına, serbest kitaba, Permakültür Günü'nde verdiğim ücretsiz eğitimlere, STK'lara attığımız omuz desteğine vs. vs. bakabilir. Üç aydır arazide yağmur suyu hasadı konusunu çalışıyorum. Üretiyorum, ürettikçe Kirpi büyüyor.

4 Kasım 2026 Çarşamba

şipşak: ne nedir

Geçenlerde gene biri sap ile ineği karıştırıyordu. Tanımları alt alta yazalım. Sonra sıkıntı olmasın.

Permakültür: Aklınıza ilk önce tarım gelmesin; permakültür etik sistem tasarımıdır. Herhangi bir sistem, illa tarım olmak zorunda değil. Çıkış noktası peyzaj ve tarım olduğu için akla ilk tarım gelmesi normal. Bitkileri sadece güzel görünüyor diye oraya buraya dikiyoruz ama o bitki orada yaşamak istiyor mu, diğer bitkilerle ve canlılarla ilişkisi nasıl olacak, sulaması nasıl olacak… Buradan bir başlıyorsunuz, konu koca bir sistem tasarımına kadar gidiyor. Etik kurallar var, uygulama örnekleri var.

Permakültür tanımında iki noktaya mutlaka dikkat edin.

İlki: Çoğu yerde tanıma bir kelime daha ekleyip “Permakültür etik sistem tasarımı bilimidir.” derler. 1990’larda bir sürü değişik tipin permakültüre metafizik karıştırmaya çalıştığı bir dönem oldu. O yüzden permakültürü bilime sabitlemek amacıyla tanıma bilim kelimesi eklendi. Yoksa permakültür bir bilim, bilim dalı değildir. Permakültür anlatırken biri size metafizik anlatıyorsa yanlış kişiden ders alıyorsunuz. Anlatan permakültürcü değildir, palavradır, şaklabandır. Bizde de var bu tayfadan insanlar.

İkinci nokta: Eğitimlerde permakültür tanımı bile bile muğlak bırakılır, öğrenenlerin kendi tanımını yapması istenir. 80 saat eğitim alıyorsanız defterinizde 80 farklı tanım olması gayet normal. Bu bir eğitim tekniği, şaşırmayın. Bu durum konuya yeni başlayanları serseme çevirse de iyidir, gereklidir.

Ekoloji: Türkçesi doğa bilimi. Canlıların birbiriyle ve dünyayla ilişkisini inceleyen bilim dalı. Ekoloji, bilim dalları arasında eeen yavaş ilerleyen bilim dalı çünkü diğer bilim dallarındaki kadar deneysel çalışamıyorsunuz. Saha gözlemleri yapılıyor, laboratuvarda deneyler yapılıyor, sonra sonuçlar kıyaslanıyor. Tekrar tekrar.

Uygulamalı ekoloji: Ekoloji biliminin sahaya uygulanmasına uygulamalı ekoloji ya da applied ecology deniyor. İki örnek gelsin:

Diyelim ki millî parkın birindeki kurtları çiftçiler öldürmüş. Geyik, çakal vb. hayvanların sayısı artmış, artık etrafa zarar verir hâle gelmiş. Kurtları geri getirirsek etkisi ne olur? Bu soru uygulamalı ekoloji.

Bir diğer örnek olarak elektrik santrallerinin soğutma suyu projeleri olabilir. Santrallerin soğutulması için kullanılan su denize geri verildiğinde denizin o bölgedeki sıcaklığı artıyor. Buradaki canlılar üzerindeki etkisi nedir, hangilerine yarar, hangilerine zarar verir? Bu konular.

Agroekoloji: Ekoloji biliminin tarım alanlarındaki uygulamalarını inceleyen bilim dalına kısaca agroekoloji deniyor. Bilim ile saha uygulamaları arasında gidip gelen, yıllar süren deneylerin yapıldığı ve hâlen daha emekleme aşamasında olan bir bilim dalıdır (uygulamasına ekolojik tarım diyoruz). Agroekoloji tanımında dikkat edilmesi gereken çok önemli bir muhabbet var.

Birleşmiş Milletler Gıda ve Tarım Örgütü'nün (FAO) 2019'da aldığı, “Agroekoloji budur, böyle olmalıdır.” diye bir karar var. 10 maddeden oluşuyor. Bu karar, 2018 yılında daha önce alınan iki kararın nihai hâli (FAO Ölçeklendirme Girişimi ve BM Köylü Hakları Deklarasyonu). Açıkçası FAO'nun deklarasyonu tartışmalı bir karar; agroekolojiyi olduğundan başka bir şey olarak tanımlıyor (şöyle ki: Endüstriyel gıda üretimi tarafından tahrip edilmiş bir gıda sistemi ve kırsal ortamda maddi gerçekliğimizi nasıl dönüştürüp onarabileceğimizin cevabıdır). Gerçek tanımdan o kadar kopuk ve farklı ki, agroekoloji bu değil desen BM'in kararı var – BM kendi başına bir otorite, salla gitsin diyemezsin. Budur desen, agroekoloji gerçekte bu değil ki...

Bir kere bilim dalı olan agroekoloji ve onun uygulaması olan ekolojik tarımdaki öncelikli amaç onarmak değil, endüstriyel tarıma savaş ilan etmek hiç değil (bilakis çoğu kez onunla birlikte çalışıyor) ya da maddi gerçeklikleri dönüştürmek hele hele sıfır.  Bir de bu kararla itelenen adil üretim kavramı var ki evlere şenlik. Agroekoloji araştırmalarının gerçekten yapıldığı ülkelerde FAO'nun bu kararını – en kibar ifadeyle –iplemediler. İngiltere, Almanya ve Hollanda'da tartışmaya bile gerek görmediler. Bilim olarak gelişmemiş, satış ve pazarlama için fırsat arayan İspanya, İtalya ve maalesef bizde agroekoloji BM kararındaki şekliyle tanıtıldı. O kadar yanlış uygulamalar agroekoloji adı altında size sunuluyor ki hangi birini söylesem… Siz bilin ve gözünüzü açın. Blogda bu konuyla ilgili yazılar var, agroekoloji uygulama örnekleri var.

Pazar ya da market bahçeciliği: Modern bostancılık diyebilirsiniz buna. Dünyanın her yerinde sebze üretimi için farklı farklı yöntemler geliştirilmiş. Bu yöntemlerin her birinin güçlü taraflarını alıp modern sulama, gübreleme, analiz vb. fırsatlardan da faydalanarak yapılan üretime market bahçeciliği deniyor. Mesela bizde kayıtlarda krizme diye geçen, toprağın 60 cm derinliğine kadar kabartılması, Fransa'nın yoğun ekim yönteminde double digging diye geçiyor. Market bahçeciliğinde de 60–75 cm'ye kadar toprak muhakkak kabartılır – en kötü ilk uygulamada.  Genelde 75 cm genişliğinde sabit yatakların olduğu, en az bir (damla sulama), genelde iki sulama sisteminin birlikte kullanıldığı, bitki bakımı ve beslemesiyle yüksek kalitede ürün alınan ve üretim alanının postalı ekim, ardışık ekim ve kardeş bitkilerle boş bırakılmadığı sistemler düşünebilirsiniz.

Regenerative Farming – Onarıcı Tarım: Türkçesi onarıcı ya da iyileştirici tarım. Sıkı tutunun, bunun tanımı için biraz geri gideceğiz.

İkinci Dünya Savaşı'ndan sonra çok büyük bir risk vardı: Gıda güvenliği. Bu yüzden devlet politikaları, gıda üretimini kolaylaştıracak ve üretimi artıracak her politikaya izin verdi. Kimyasalından toprağın hunharca işlenmesine kadar her uygulamaya... Bu sayede hem gıda güvenliği garanti altına alındı hem de diğer endüstrilerin gelişmesine olanak sağlandı. Akıl almaz nüfus artışına rağmen istisnai olaylar haricinde açlık olmadı. Bu arada doğaya geçmiş olsun...

Ancak sürdürülebilir olmayan programlar ve bilhassa dünyanın orta-geri kalmış bölgelerindeki bilinçsiz uygulamalarla (biz, biz, Biiiiz!!) toprak özelliğini kaybetmeye başladı. 1990'lardan beri gıdaların besin değeri ve kontrol gruplarındaki rekolte düşüyor. 2000–2010 yıllarından beri de olay ileri boyuta taşındı. Artık toprak aşırı kırılgan; organik madde seviyesinin düşüklüğü, tuz dengesizliği ve toprak yapısının bozulması, üretimi ve dolayısıyla gıda güvenliğini tehdit eder hâle geldi. Bu kırılganlığı bir an önce düzeltmek ve üretim alanlarını gerçek potansiyeline ulaştırmak gerekiyor.

Onarıcı tarımda kimyasal ilaç ya da gübre yoktur diye anlatanlar var. Yalan, vardır.

Mesela ayçiçeğini geç ekerseniz rekolte %25–50 arası düşer. Ayçiçeğinden önce toprağı iyileştirmek için ektiğiniz örtü ekinini ilaçsız sonlandıramayacağınız için deliler gibi ilaç sıkılır tarlaya (sahadan bildiriyorum: sıkmadım, rekolte %40 düştü). BES'in (British Ecological Society) bu konuda raporu var, merak eden okuyabilir. Topraktaki tuz dengesizliğinin en ekonomik çözümü gene kimyasal gübrelerdir. Kimyasala karşı olmak, onarıcı tarımda kimyasal yoktur demek değildir. Yurt dışında bu tür uygulamalara denk gelirseniz şaşırmayın.

Regenerative farming Türkçeye ilk önce iyileştirici tarım olarak geçti (hatta çok güzel bir kitap var bu adla). Sonra ne olduysa kavram bir anda onarıcı tarım diye değişti. Sonra gene ne olduysa kimyasal karşıtı grup bir anda bu hareketi sahiplendi ve toprak kimyasal kullanmadan onarılır fikrini enjekte ettiler. Toprak biyolojisini onarmak başka şey, onarıcı tarım başka şey… Lütfen karıştırmayın.

Bana yürüyeceklerdir, açıklamayı şimdiden yazayım: Kimyasalcı değilim, kullanmıyorum. Lakin onarıcı tarım sizin söylediğinizden farklı bir şey.

Gıda ormanı: Permakültürde food forest diye geçen, amacı gıda üretmek olan, meyve ağacı ağırlıklı sistemlere verilen ad. Çıkış noktası tropik ya da subtropik bölgeler. Permakültür eğitimlerinde çok anlatılır ancak bizim iklimlere çok uygun değil.

Trio – Üçlü ekim: Bir sert kabuklu yemiş ağacının (ceviz, badem, meşe palamudu gibi), bir meyve ağacının (elma, dut, armut vb.) ve bir destek ağacının (genelde azot bağlayan ağaç) tekrarlı olarak ekilmesiyle oluşturulan, bizim iklime ve üretime daha uygun gıda ormanına verilen isim.

 

Devamı gelir..